Mga Karaniwang Sakit ng Manok

Kung may namamatay na manok sa bakuran ninyo habang binabasa mo ito, tatlong bagay muna bago ang kahit ano.

1. Huwag munang maglabas ng kahit ano sa property ninyo. Walang manok, walang itlog, walang dumi, walang lumang bedding. Huwag ka rin munang magbenta at huwag munang magkatay.
2. Isulat mo ang date, ang count ng namatay, at kung ilan ang natitira. Iyan ang unang itatanong sa iyo, at mas mahirap nang i-recall bukas.
3. Tumawag ka sa Municipal o City Agriculture Office ninyo, o sa LGU veterinarian. Libre po ang tawag at ito ang pinakamabilis na route.

Hindi ko masasabi kung anong sakit iyon, at ipapaliwanag ko rin kung bakit. Pero may masasabi ang official outbreak record ng bansa, at may petsa at may bilang ang bawat sinasabi nito.

Bakit walang website na makakapagsabi kung anong sakit iyon

Bawat page na lalabas sa search mo ay may checklist: ganitong sign, Newcastle. Ganitong sign, coccidiosis. Wala niyan dito, at deliberate ito, hindi pagkukulang.

Kung magbibigay ako ng ganoong list, memory ko lang iyon. Ganito ang rule ng site na ito para sa health content: kailangan may source na nabasa mismo sa document. DA, BAI, WOAH, isang named na veterinarian, o ang Merck Veterinary Manual. Wala pa akong nababasang Philippine clinical reference para sa mga sakit na ito, kaya hindi ko ito bubuurin. Hindi po ako veterinarian, at mas delikado pa sa walang checklist ang confident na checklist na galing sa hindi veterinarian, dahil sinusunod ito.

May practical na dahilan din. Magkakahawig ang early signs ng ilang seryosong poultry disease. Puwedeng ilang magkakaibang condition ang biglaang pagkamatay ng marami na walang warning, at laboratory result ang naghihiwalay sa kanila, hindi litrato sa Facebook group. Malaki ang gastos kapag namali ka dito. Isang flock, at sa notifiable na case, pati ang flock ng kapitbahay mo.

Hindi ito opinyon ko lang. Sinasabi mismo ng BAI kung paano pinaghihiwalay ang mga sakit na ito. Kapag negative sa avian influenza ang sample, ganito ang susunod: ang sample “should also be subjected to differential laboratory diagnosis (using ELISA or qRT-PCR) for Newcastle Disease (ND), Infectious Bronchitis (IB), Infectious Laryngotracheitis (ILT) and Fowl Cholera, among others”. Iyan ang nasa § Stage 2 B.1.1.2 ng 2025 Manual of Procedures nila. Kaya laboratory assay ang gamit ng mismong ahensiyang may hawak ng listahan para paghiwalayin ang apat na pangalang iyan. Nagpapanggap ang website na ginagawa iyan sa pamamagitan lang ng paglalarawan ng sintomas.

Isang bagay ang kaya ng page na ito na hindi kayang gawin ng checklist: sabihin kung ano ang recorded at kung ano ang reportable.

Ilang manok ang kailangan bago ka tumawag?

Naghahanap ang karamihan ng threshold bago tumawag, isang bilang o isang porsyento na magsasabing seryoso na ito. Wala pong ganoon sa smallhold row ng BAI.

Nasa 2025 Manual of Procedures ng Avian Influenza Protection Program ang definition. Ito ang manual na inadopt ng DA sa pamamagitan ng Memorandum Circular No. 11, s. 2025, nilagdaan ni Secretary Francisco P. Tiu Laurel Jr. noong 11 Abril 2025. Hindi nito binubura ang 2005, 2016 at 2020 na edisyon. Ina-update nito ang mga iyon. Para sa smallhold poultry raisers, ganito nakasulat ang suspect case: “any unexplained mortality in the flock or any unexplained mortality of poultry within a Barangay/Purok within two to five days”.

Any. Iyan ang operative word sa row na iyon, at walang bilang sa tabi nito.

Mas makitid ang commercial na row. Doon, “abnormal/unusual mortality for at least 2 consecutive days” ang hinihingi bago pumasok ang isang farm sa definition. Kaya mas maaga pumuputok ang trigger sa bakuran kaysa sa commercial farm. Kabaligtaran iyon ng inaasahan ng marami, at ito ang dahilan kung bakit hindi mo kailangang maghintay ng ikalawang araw.

May orasan din, at ito ang parteng madalas hindi nababasa. Dapat mag-report ang smallhold raiser “within 24 hours” sa pinakamalapit na barangay official, o sa LGU Veterinarian o Agricultural Officer. Puwede ring diretso sa BAI o sa DARFO kung iyon ang mas mabilis mong maabot.

Tandaan mo ang salitang unexplained. Hindi ka hinihingian ng diagnosis at hindi ka hinihingian ng pangalan ng sakit. Ito lang po ang hinihingi: may namatay at hindi mo alam kung bakit. Iyon mismo ang sitwasyon mo habang binabasa mo ito.

Sino ang tatawagan mo, at bakit hindi ito paratang

Ang Municipal o City Agriculture Office at ang LGU veterinarian ang first call. Kung walang sumasagot, ang Bureau of Animal Industry ang national authority sa poultry disease reporting, at ang weekly status report nito ang source ng mga figure sa ibaba.

Dalawang bagay ang madalas na misconception dito.

Hindi ito pag-amin ng kasalanan. Gawa sa mga report ang buong Philippine outbreak record. May 168 barangay sa table sa ibaba dahil may tumawag para sa bawat isa sa kanila. Walang natulungan ang hindi nag-report, kasama na ang sarili niya.

Hindi ito optional sa notifiable na case. Ini-report ng Pilipinas sa WOAH ang avian influenza, pero bago umabot sa national level, kailangan munang umabot sa LGU. Sa iyo nagsisimula iyon.

Nakasulat sa DA at BAI orders ang mangyayari pagkatapos ng tawag, at pera ang pinakamalaking bahagi noon. Nasa susunod na section iyon.

Magkano ang matatanggap mo kapag pinatay ang manok mo?

Galing ang table na iyan sa Article 3 Section 7 ng DA Administrative Order No. 37, s. 2020. Naka-annex sa 2025 AIPP Manual of Procedures ng BAI ang kopyang binasa ko: Annex 19.a, PDF pages 145 hanggang 152. Mag-ingat po kayo sa dalawang magkaibang numero doon. 144 hanggang 151 naman ang nakaprint sa ilalim ng mga pahinang iyon, kaya sundan mo ang page counter ng reader mo at hindi ang nakalimbag sa papel. Scanned image ang walong pahina, kaya hindi rin ito lalabas sa text search mo kahit bukas na ang file sa harap mo. Administrative Order ang nagtatakda ng mga rate at puwede itong baguhin, kaya buksan mo po ang document bago ka umasa sa eksaktong figure.

Hindi naman ang rate ang pinakamalaking variable dito. Ang registration ang nagdedesisyon kung gaano karami niyan ang aabot sa iyo. Kung may animal welfare registration, Registry System for Basic Sectors in Agriculture (RSBSA) registration, o local registration mula sa LGU ang facility, 100% cash assistance ng total amount ng mga culled na hayop ang matatanggap nito. Ganito naman ang eksaktong salita ng manual para sa iba: “All non-registered smallhold/semi-commercial/commercial farms shall only get 20% cash assistance.”

Ilagay mo ang sarili mong bilang doon. 50 broiler na 2 weeks pataas, sa ₱60.00 per head, ay ₱3,000 kung registered ka at ₱600 kung hindi. Isang registration sa LGU ninyo ang pagitan ng dalawa, at hindi mo na iyon magagawa sa araw na may namamatay na.

May isang sitwasyon kung saan wala kang matatanggap, at wala itong kinalaman sa registration. Nawawala ang assistance kapag nag-restock ang farm nang walang prior clearance mula sa BAI at sa DA-RFO, at pagkatapos ay muli itong nagkaroon ng HPAI outbreak. Dalawang kondisyon iyon at kailangan pareho, kaya hindi sapat ang restock na walang clearance para mawala ang tulong sa teksto ng manual.

Basahin mo rin kung ano ang hindi sakop, dahil dito nagkakamali ang budget ng marami. Ang mga culled na hayop lang ang binabayaran, at apat na linya ng gastos ang naiiwan sa iyo.

Kaya hindi kabayaran sa batch mo ang ₱60.00 per head na iyon. Sa ibon lang iyon, at sa iyo pa rin nakapatong ang puhunan sa feeds na kinain nila sa loob ng ilang linggo.

Pera rin ang oras, at dito nagtatapos ang pagbibilang. Optional ang restocking with sentinel poultry, at kapag itinuloy ito ng may-ari, siya ang sasagot sa gastos nito. Nagbibigay naman ang DA ng sentinels, feeds at vaccines sa smallholder. Para sa smallhold, hindi bababa sa 30 head kada household ang sentinel, hindi bababa sa 35 araw ang grow-out, at may swab sa araw 7, 21 at 35. May 21-day rest muna pagkatapos ng final disinfection bago ang restocking, at may isa pang cleaning and disinfection pagkatapos ng araw 35. Pagsamahin mo ang rest at ang grow-out at 56 araw iyon, bago pa ang huling cleaning.

Mukhang mahaba iyon, pero tingnan mo muna ang alternatibo. Papayagang mag-restock at bumalik sa operation ang farm na hindi dumaan sa sentinel route, tatlong buwan mula sa huling araw ng final disinfection. 90 araw. Hindi ka pinapabilis ng pag-decline sa optional na route. Pinapabagal ka nito.

Nasaan ang bird flu ngayon?

Nag-publish ang BAI ng weekly status count, at hawak ng archive na ito mula 29 Mayo 2026. Noong 7 Agosto 2026:

168 laban sa 6. Mga 162 barangay ang naiwan sa gitna ng dalawang bilang na iyan: may pasan silang restriction ngayong linggo pero wala silang sariling kaso. Nakabitin sila doon dahil hindi pa sila na-declare na malaya, at hindi dahil may buhay pang sakit sa loob. Sa column ng 6 lang may on-going na kaso ngayon. Parehong ngayon ang petsa ng dalawang column, kaya hindi ito luma laban sa bago, at dito madalas magkapalit ang balita.

Kaya magkahiwalay ang dalawa sa site na ito at hindi pinagsama sa iisang page. Kunin mo ang 168 at parang buong bansa ang nasa gulo. Kunin mo ang 6 at parang tapos na ang lahat. Totoo pareho. Pero kung tinitimbang mo kung maglalagay ng batch ngayong buwan, ang 6 lang ang sumasagot niyan.

Huwag mong isasaulo ang figure na ito. Weekly itong nag-a-update, at hindi po nagpa-publish ang site na ito ng status na sinipi mula sa memory. Buksan mo ang affected-areas group at basahin ang pinakabagong row. Isang snapshot lang ang nasa itaas, at kung gaano gumalaw ang bilang sa siyam na report ang mas mahusay na tanong kaysa sa kung ano ito ngayong linggo.

Ano ang naitala mula 2017?

Public ang bawat Philippine avian influenza outbreak na ini-report sa World Organisation for Animal Health, at hawak dito ang lahat: 251 outbreak dates, mula 24 Hulyo 2017 hanggang 24 Hunyo 2026, at galing sa official WAHIS report mismo ng outbreak na iyon ang bawat isa. 8 taon at 11 buwan iyon, at hindi pa buong siyam.

Dalawang bagay diyan ang mas mahalaga kaysa sa row nila mismo.

Nasa Central Luzon ang majority ng record. 145 sa 251 na date ang naglilista ng Region III at wala nang ibang region, 57.8 percent. May 23 pang date na kasama ang Region III sa tabi ng ibang region, kaya 66.9 percent ng buong record ang may kinalaman sa Central Luzon. Alinman sa dalawang bilang ang kunin mo, mas marami pa rin iyon kaysa sa lahat ng ibang region na pinagsama. Kung nasa Region III ang bakuran ninyo, mas mabigat ang laban mo sa biosecurity kaysa sa ipinapakita ng national number, at hindi mo iyon makikita sa kahit anong average.

Culling ang response, hindi treatment. Sa 235 sa 251 na dates, culling o stamping out ang recorded. Walang kahit isang row doon kung saan ginamot at gumaling ang confirmed na flock. Kaya ang tanong ay hindi kung paano gagamutin, kundi kung paano hindi papasok.

Dalawang limitation na sinasabi mismo ng archive. Ang bansa mismo ang nagre-report sa WAHIS, kaya ang na-report, na-test at na-confirm na flock lang ang nakakapasok sa bilang. Floor po ang 251 at hindi ceiling. Ang bansa rin ang nagsasabi kung alin ang “backyard”, at hindi ibig sabihin niyan na 20 manok sa bakuran. May naka-file doon bilang backyard na libu-libo ang manok.

Bakit backyard na ang tinatamaan ngayon?

Sa 27 outbreak dates na recorded sa 2026, 23 ay backyard na flock. Dalawa ang commercial, isa ang mixed, isa ang walang classification.

85.2 percent iyon, at reversal ito. Sa buong record, 135 commercial laban sa 99 backyard ang split. Ngayon, halos puro bakuran na, at bakuran ang inaalagaan mo.

Mag-ingat tayo sa pagbasa nito, dahil mahal ang magkamali dito. Hindi ibig sabihin na bagong vulnerable ang backyard flock. Puwedeng gumaling ang commercial sector sa pagpigil, puwedeng nagbago ang reporting pattern, o puwedeng may ibang dahilan na walang nag-publish. Wala tayong alam maliban sa naitala.

Pero may isang practical na sunod dito. Kung nasa bakuran ang latest wave, hindi para sa iyo ang advisory na isinulat para sa commercial farm, at ang LGU ninyo ang pinakamalapit na source ng kung ano ang nangyayari sa munisipyo ninyo ngayong week.

Saan pumapasok ang sakit sa bakuran?

Culling ang naitala at bakuran ang tinatamaan ngayon, kaya isang bagay na lang ang talagang hawak mo: ang hangganan ng kulungan. Iyon na po ang buong biosecurity mo sa praktika. May anim na tawiran ang hangganang iyon at galing sa labas ang lahat ng anim. Bagong manok. Bisita at ang sapatos nila. Hiram na kagamitan. Feeds at tubig. Sasakyan sa gate. Lamok at insekto.

Dalawa sa anim ang may source na hindi galing sa akin. Humihingi ang manual of procedures ng BAI sa § 3.2.3a ng vehicle wheel bath o designated vehicle disinfection area, at sa § 3.2.2c ng plate number ng bawat dumaan sa gate, kaya sa gobyerno mismo galing ang route ng sasakyan. Nakatala naman sa Merck Veterinary Manual ang lamok at iba pang insektong kumakagat bilang mechanical vector ng fowl pox.

Isa lang sa anim ang may kontrol na halos walang gastos. Boots na sa kulungan lang ginagamit at hindi lumalabas.

Walang ranking sa drawing na iyan at deliberate iyon. Inuutos ng manual ang mga kontrol nang hindi inaayos ayon sa bigat ng panganib, kaya walang nailathalang pagkakasunod-sunod na maiguguhit, at walang daan doon na mas makapal kaysa sa iba. Wala rin sa anim ang kontak sa ibong ligaw. Nakatala po sa site na ito na hindi iyon nasusukat.

Ang hindi alam ng kahit sino

May butas ang lahat ng nasa itaas, at ito ang parteng dapat mong malaman.

Walang naglathala kung magkano talaga ang nawawala sa backyard flock tuwing may wave ng bird flu. Binibilang ng WAHIS record ang mga manok sa flock na na-report, na-test at na-confirm. Wala sa kahit anong dataset sa buong mundo ang mga manok na namatay sa bakuran kung saan walang tumawag. Gap G-6 iyan sa listahan ng kulang, at permanent po ang status doon, hindi open. Magkaiba ang dalawa. May paraan pang isara ang isang open na gap kapag may naglathala. Sa G-6, wala, dahil hindi na-report ang mga event noon at hindi na iyon mai-re-report ngayon. Hindi ito naghihintay ng taong magbibilang. Hindi na talaga ito mabibilang.

Kaya kapag nakita mo ang 3,188,039 na manok sa record, huwag mong babasahin iyon bilang total. Bilang lang iyon ng mga flock na na-report, na-test at na-confirm, kaya minimum. Kung gaano kalayo sa itaas niyan ang totoo, walang makakasagot ngayon at wala pa ring makakasagot bukas, dahil hindi na mababalikan ang hindi na-report.

Gumagana pa rin ito sa desisyon mo, basta alam mo ang hangganan nito. Kung tinitimbang mo kung maglalagay ng batch ngayong buwan, ito ang tapat na sagot: sinasabi ng published record kung saan may na-report na outbreak at kailan, at wala itong masasabi tungkol sa hindi na-report. Gamitin mo ang dated area counts para sa kung nasaan ang confirmed cases, tandaan mo na 57.8 percent ng record ang nakalista sa Region III lang, at ituring mong floor ang dalawa.

At kung umabot ito sa iyo, mag-report ka po. Kung nasa harap mo na ito ngayong araw at ang salitang hawak mo ay peste, nasa peste sa manok, ano ang gagawin ang paghahati ng dalawang bagay na tinatawag sa pangalang iyon at ang limang hakbang na nakalimbag sa leaflet ng DA-ATI. Kung nagsisimula ka pa lang at gusto mong bawasan ang risk bago pa magsimula, nasa paano gumawa ng kulungan ng manok ang bahagi ng desisyon na hawak mo talaga.

Isang huling bagay tungkol sa tawag na iyon, at kabaligtaran ito ng inaasahan ng marami. Mas maaga pumuputok ang trigger sa bakuran kaysa sa commercial farm. Any unexplained mortality ang nakasulat sa smallhold row at walang bilang sa tabi nito, samantalang dalawang magkasunod na araw ng abnormal mortality ang hinihingi bago pa man pumasok sa definition ang isang commercial farm.

Kaya hindi po threshold ang hinihintay mo. Wala talagang threshold para sa bakuran. Orasan ang meron, 24 oras, at nagsisimula ito sa manok na namatay at hindi mo alam kung bakit.

Mga tanong na totoong tinatanong

May namamatay na manok ako. Ano ang unang gagawin ko?

Huwag munang maglabas ng manok, itlog o dumi sa lugar ninyo, huwag munang magbenta o magkatay, isulat ang petsa at ang bilang ng namatay, at tumawag sa Municipal o City Agriculture Office o sa LGU veterinarian. Libre ang tawag at hindi ito paratang sa iyo.

Aktibo ba ang bird flu sa Pilipinas ngayon? Buksan ang sagot

Tingnan mo ang may petsang figure, hindi ang pangungusap sa artikulo. Noong 7 Agosto 2026, naitala ng BAI ang 168 barangay na nasa ilalim pa rin ng restriction at 6 na may on-going na kaso. Inaalis sa listahan ang barangay kapag na-declare nang malaya, kaya puwede itong bumaba at hindi lang tumaas. Lingguhan itong nagbabago.

Ano ang mangyayari kapag na-confirm na may bird flu ang flock ko? Buksan ang sagot

Sa 235 sa 251 na outbreak date sa Philippine record ng WOAH, culling o stamping out ang naitalang response. Walang gamot doon. Kaya tumawag po agad, huwag maghintay.

Bakit hindi ninyo sinasabi kung anong sakit ang meron ang manok ko? Buksan ang sagot

Dahil hindi ko po talaga alam, at magkakahawig ang unang senyales ng ilang seryosong sakit ng manok. Laboratory result ang naghihiwalay sa kanila, hindi litrato. Kapag alaala ang pinagbatayan ng checklist, mas malaki pa ang panganib kaysa sa walang checklist.

Ilang manok ang dapat mamatay bago mag-report ng bird flu? Buksan ang sagot

Walang nakatakdang bilang para sa backyard. Sa 2025 Avian Influenza Protection Program Manual of Procedures ng Bureau of Animal Industry, ang suspect case para sa smallhold poultry raisers ay any unexplained mortality sa flock, o any unexplained mortality ng poultry sa loob ng isang Barangay o Purok sa loob ng dalawa hanggang limang araw. Walang count at walang percentage doon. Mas makitid ang commercial na definition, na humihingi ng abnormal o unusual na mortality nang hindi bababa sa dalawang sunod na araw. Dapat mag-report ang smallhold raiser sa loob ng 24 oras sa pinakamalapit na barangay official o sa LGU Veterinarian o Agricultural Officer.

Magkano ang bayad sa manok na pinatay dahil sa bird flu? Buksan ang sagot

Nakatakda sa DA Administrative Order No. 37, s. 2020 ang rate: ₱100.00 per head para sa layers, ducks at breeders na 10 weeks pataas, ₱60.00 per head para sa broiler na 2 weeks pataas, ₱150.00 per head para sa gamefowl, at ₱15.00 per head para sa quail at pigeons. Ang farm na may animal welfare, RSBSA o LGU registration ay tumatanggap ng 100% cash assistance ng total amount ng mga culled na hayop. 20% lang ang natatanggap ng non-registered na farm. Ang mga culled na hayop lang ang sakop, hindi ang feedstuffs, ang disinfection, ang restocking o ang market losses.