Peste sa Manok: Ano ang Gagawin

Isang salita, dalawang problema. May opisyal na sagot ang gobyerno sa tanong kung ano ang peste, at nasa title mismo ito ng leaflet na inilabas ng ATI Regional Training Center 02 noong 7 Hunyo 2023: Newcastle Disease, Peste ng Manok. Repackage iyon ng training material ng Bureau of Animal Industry, at Newcastle Disease ang official na pangalan doon. Pero hindi lang iyon ang ibig sabihin ng salita sa bakuran. Sa hanip, kuto, garapata at daga rin ito ginagamit ng maraming raiser, at magkaibang emergency ang dalawa.

Alin sa dalawa ang nasa harap mo

Hindi po ako veterinarian at walang symptom checklist dito na magsasabi kung anong sakit ang meron ang manok mo. Nasa mga karaniwang sakit ng manok ang buong paliwanag kung bakit laboratory result at hindi litrato ang naghihiwalay sa mga sakit na magkakahawig ang unang clinical signs. Mas makitid ang tanong na sinasagot ng page na ito: ano ang gagawin mo sa susunod na oras.

Mahalaga ang paghahati dahil magkasalungat ang dalawang first move. Sa mabilis na uri, hindi treatment ang unang aksiyon kundi isolation at isang phone call, at legal obligation ang pangalawa. Sa hanip at kuto, walang tatawagan at walang deadline, at nasa loob mismo ng housing ang trabaho, sa gabi. Kung ipagkakamali mo ang isa sa isa, oras ang mawawala sa iyo, at ang oras ang pinakamahal na bagay sa mabilis na uri.

Limang hakbang ang nakalimbag sa dokumento ng DA-ATI

May section sa leaflet na ganito ang tanong: ano ang mga dapat gawin kapag tinamaan ng Newcastle Disease o peste ang mga manok. Limang bullet ang sagot nito, at ito ang buod ng bawat isa.

1. Ihiwalay lahat ng manok na nagpapakita ng sintomas.
2. Patayin lahat ng ibong may sakit. Huwag magdala ng may sakit na manok saan mang lugar. Ibaon o sunugin ang mga namatay.
3. Huwag bakunahan ang mga matamlay na manok, at palipasin muna ang isang buwan bago maglagay ng bagong manok.
4. Kumunsulta sa veterinarian o sa pinakamalapit na sangay ng gobyerno, tulad ng Municipal, City o Provincial Veterinary Office sa inyong lugar.
5. Maaari ring ipagbigay-alam sa Bureau of Animal Industry ang incident.

May problema sa order na iyan at hindi ito maliit. Kung susundin mo ang list mula sa itaas pababa, mapapatay mo ang mga ibon bago ka tumawag kahit kanino. Pansinin mo rin ang salitang maaari sa huling bullet. Training material po ang leaflet at hindi ito ang issuance. Ang Memorandum Circular No. 30 ang issuance, nilagdaan ni OIC-Director Hyacinth G. Napiloy, DVM, MPS-PA ng Bureau of Animal Industry, at walang maaari doon. Mandatory ang salita nito, at may deadline. Ganito rin ang definition sa section 3.5 ng parehong circular: animal diseases required by law and national regulations to be reported to the NVA. Required by law po ang mga salitang iyon, hindi recommended.

Kaya ganito ang order na sinusunod ko, at sasabihin ko kung saan ito galing. Bullet 1 muna, ang isolation. Tapos ang report. Ang culling ang huli sa tatlo at hindi ang pangalawa. Judgment call po iyan sa pagitan ng dalawang government document at hindi rule na nakasulat sa alinman sa dalawa. Ganito ang dahilan: reversible ang isolation at hindi reversible ang culling, at ang report ang bagay na kailangan ng oras para umandar.

Ang isang buwang downtime, at kung magkano iyon

Balikan natin ang bullet 3, dahil dito nakatago ang pinakamalaking gastos at ito rin ang pinakamadaling laktawan. Isang buwan bago maglagay ng bagong manok, sabi ng leaflet. Downtime po iyon. Walang kita ang kulungan sa buong buwan na iyon, at may bibilhin ka pa sa dulo.

Ganito kalaki ang dulo. Sa ₱33.50 kada ulo na DOC farmgate ng BAI noong linggo ng 13 Hulyo 2026, na hawak ng presyo ng day-old chicks sa archive na ito, ₱1,005 ang 30 sisiw. Sisiw lang po iyon. Walang kasamang feeds, walang vaccine, walang brooder at walang bagong bedding doon.

Kaya ang quarantine ng bagong dating na manok ang pinakamurang linya sa buong page na ito. Dalawang linggo ang hinihingi ng leaflet bago isama ang bagong bili sa flock. Walang cash na kailangan doon maliban sa isang hiwalay na kulungan at sa pasensiya. Kung hindi day-old ang binibili mo, nasa pullet ba o day-old ang bibilhin ang timbangan ng dalawang klase ng risk na iyon.

Isang numero pa mula sa leaflet na kaya mong gamitin ngayong hapon, at hindi ito gamot. Para sa disinfection ng kulungan, sodium hypochlorite o house bleach, isang bahagi sa apat na bahagi ng tubig. Sinasabi rin nitong puksain ang mga daga dahil puwede itong magdala ng sakit. Doon mismo nagtatagpo ang dalawang kahulugan ng salita: isang peste na nagdadala ng peste.

Kapag hindi pala sakit kundi hanip

Ibang emergency ito, mas mabagal, at hindi ito nawawala nang kusa. May measured na Philippine number dito. Sa study nina Antonio at Estudillo sa Tarlac Agricultural University, 60 laying native chickens na naka-infest na ang hinati sa limang treatment group. Sa negative control, tap water lang ang treatment: mean na 17.33 mites kada ibon noong day 1, at 31.33 na noong day 22. 180.8 percent ng dating count sa loob ng tatlong linggo, nang walang ginawa.

Pero mas mahalaga ang tanong kung saan ka titingin, at dito nagkakamali ang halos lahat.

Hindi lang kati ang presyo nito. Sa poultry red mite, ganito ang record ng MSD Veterinary Manual sa heavy infestation: decrease reproductive potential in males, egg production in females, weight gain in young birds. Ganito rin ang linyang kasunod: They can also cause anemia and death. At isa pa na dapat mong alam bago ka pumasok sa kulungan na may flashlight: These blood-feeding mites also bite humans; however, they cannot survive on humans or infest them. Kakagatin ka nga, pero hindi ka nila matitirhan.

Ito ang praktikal na dulo niyan. Kung sa umaga mo hinawakan ang manok at wala kang nakitang gumagalaw, hindi pa sagot iyon. Balikan mo ang roost at ang nest box pagkagat ng dilim, may flashlight, at habang nandoon ka, hilahin mo ang balahibo sa may vent ng isa o dalawang ibon.

May hindi tapos na tanong dito at mas mabuti nang alam mo. Dermanyssus gallinae, ang red mite, ang species name na ginamit ng study sa Tarlac. Sa updated list of domestic mites naman ni Leonila A. Corpuz-Raros ng UP Los Banos, ang Tropical Fowl Mite na Ornithonyssus bursa ang nakatala para sa bansa, at may partikular na larawan doon. Pumapasok daw ang species na ito sa loob ng bahay sa mga lugar sa probinsiya kung saan nakasabit sa labas ng dingding ang pugad ng nagpipisang native chicken, at kinakagat nito ang mga tao sa loob. Isang record doon, mula sa Pantabangan, Nueva Ecija, literal na attacking man inside house.

Bakit mahalaga ang pangalan? Dahil magkaiba ang hiding place. Sa kulungan nagtatago ang red mite, sa nest naglalagay ng mas malaking bahagi ng itlog nito ang tropical fowl mite, at sa balahibo mismo ng ibon nakatira ang northern fowl mite. Hindi ko po masasabi kung alin ang nasa kulungan mo. Ang masasabi ko, kapag ang ibon lang ang ginamot mo at hindi ang housing, may chance na hindi mo nagalaw ang kalahati ng problema. Hindi ito argument laban sa paliligo ng manok. Argument ito para sa pagsabay ng cleaning ng roost, ng nest box at ng mga lamat sa parehong araw.

Sa kuto naman, ang kina Portugaliza at Bagot sa Baybay, Leyte ang pinakamalapit na Philippine survey na nakita ko. Anim na species ng lice ang nakolekta nila sa manok, at pinakamarami sa kanila ang Oxylipeurus dentatus at Lipeurus caponis. Specimen count po iyon at hindi prevalence rate, at sinasabi mismo ng paper na hindi ito ganoon binilang. Sa chicken body louse naman, ang Menacanthus stramineus, ganito ang MSD Veterinary Manual kung saan ito hahanapin: found primarily on the host’s skin in the vent, breast, or thigh areas.

Hindi ako magrerekomenda ng produkto rito. Permethrin at piperonyl butoxide ang active ingredients ng commercial shampoo na ginamit bilang positive control sa Tarlac, at 92.83 percent ang naitala nitong overall efficacy sa apat na linggo. Isang measured na result iyon sa isang study, hindi payo, at hindi ko po sinuri kung ano ang registered at available ngayon. Sa agrivet at sa veterinarian galing ang pagpili, hindi sa page na ito.

Apat na mali sa salitang peste

1. Ang mali: Hinihintay ang pangalawa o pangatlong namatay bago tumawag, para siguradong may masasabi.

   Ito ang gawin: Ang unang cluster na hindi mo maipaliwanag ang trigger na mismo. Isulat ang date at ang count, tapos tumawag sa munisipyo.

   Any unusual clustering of similar symptoms or more than the perceived mortalities and morbidities that are yet unknown in origin ang salita ng section 8.2 ng BAI MC 30 s. 2024. Walang bilang doon at walang porsiyento.

2. Ang mali: Sinusunod ang list ng DA-ATI mula sa itaas pababa, kaya nauuna ang culling.

   Ito ang gawin: Isolation muna, tapos ang report, at ang culling ang huli sa tatlo. Hindi humihingi ng desisyon ang isolation at hindi ito reversible ang culling.

   Training material ang leaflet at puwede lang daw ipagbigay-alam sa BAI. Ang circular ang issuance, at 24 na oras ang ibinibigay nito.

3. Ang mali: Hinahawakan ang manok sa umaga, walang nakitang gumagalaw, kaya napagpasyahang hindi hanip ang problema.

   Ito ang gawin: Tingnan ang roost, ang nest box at ang mga lamat ng kulungan pagkagat ng dilim, at hilahin ang balahibo sa may vent ng isang ibon.

   Nocturnal feeder ang poultry red mite at sa housing ito nagtatago sa araw, hindi sa ibon. Sa host mismo naman nakatira ang northern fowl mite at ang kuto, kaya dalawang magkaibang lugar ang tinitingnan mo.

4. Ang mali: Ginagamot ang mga ibon, tapos ibinabalik agad sa parehong hindi nalinis na kulungan.

   Ito ang gawin: Sabayan ang treatment ng ibon at ang cleaning ng kulungan, at ulitin pagkatapos ng ilang araw.

   Sa negative control ng study sa Tarlac, umakyat ang count mula 17.33 hanggang 31.33 kada ibon sa loob ng 22 araw. Sa kuto, hinihingi ng MSD Veterinary Manual ang pag-ulit pagkatapos ng 10 araw dahil nakakaligtas ang itlog sa unang pass.

Peste na ang tawag bago pa may test

Ganito ito nakikita sa totoong balita. Noong 16 Oktubre 2019, sa Bayambang, Pangasinan, peste ang tinukoy na posibleng sanhi ng pagkamatay ng mga manok at pato. Paglalaway, pagdumi ng kulay berde at kawalan ng ganang kumain ang naiulat na clinical signs, tugma sa list ng leaflet ng DA-ATI. Pero sabi ng municipal veterinarian, puwedeng ang pabago-bagong panahon ang dahilan, at testing pa lang ang nakasaad sa report para malaman kung anong virus.

Iyan po ang buong hugis ng salita. Isang hinala ang peste at hindi isang laboratory result. Working label ito ng isang problema, hindi sagot. Ganoon din ang gamit nito sa palengke, sa Facebook group at sa kapitbahay mo, at hindi iyon mali. Nagiging mali lang ito kapag ginawa mo itong diagnosis at nagsimula kang gumamot batay dito.

Kung huli na

May puntong wala nang maitutulong ang page na ito sa mga ibong nasa harap mo, at mas mabuti nang malinaw ko itong sabihin. Kapag mabilis at marami ang mortality, hindi na ang batch na iyon ang tinutubos ng tawag mo. Tatlong ibang bagay ang binibili nito: ang flock ng kapitbahay, ang mga natitira mong manok, at ang sarili mong susunod na batch sa parehong site, dahil walang saysay ang isang buwang downtime at ang disinfection kung hindi mo alam kung ano ang nangyari.

Kung gusto mong makita kung gaano kalapit ang aktibong outbreak bago ka maglagay ng bagong batch, nasa gumagalaw ba ang bilang ng BAI ang weekly panel para sa bird flu, na hiwalay na sakit at hiwalay na paperwork. At kung ang hangganan ng kulungan ang gusto mong ayusin habang walang laman ito, nasa paggawa ng kulungan ng manok ang bahaging talagang hawak mo.

Isang huling bagay na hindi kilala ng karamihan. Sa parehong document ng DA-ATI, nakasulat na puwedeng mahawa ang manok mula sa kalapit na manukan sa pamamagitan ng hangin. Walang kulungan ang pumipigil niyan at walang disinfectant. Kaya ang tawag sa munisipyo ang tanging linya sa buong list na umaabot sa labas ng bakuran mo. Ang lahat ng iba, ang isolation, ang disinfection, ang downtime at ang quarantine ng bagong bili, ay tumatapos sa hangganan ng lote mo.

Mga tanong na totoong tinatanong

Ano ba talaga ang peste sa manok?

Dalawang bagay po, at magkaiba ang gagawin sa dalawa. Sa sariling publication ng gobyerno, Newcastle Disease ang peste. Ganoon mismo ang title ng leaflet na inilabas ng ATI Regional Training Center 02 noong 7 Hunyo 2023, na repackage nito ng training material ng Bureau of Animal Industry. Pero ginagamit din ng maraming raiser ang salitang peste para sa hanip, kuto, garapata at daga. Ang bilis ng mortality ang naghihiwalay sa dalawa. Kapag marami ang namatay sa loob ng isa hanggang tatlong araw at walang malinaw na dahilan, ang mabilis na uri ang hinaharap mo at may 24 na oras kang orasan. Kapag matagal nang nangangati ang flock, namumutla at bumabagsak ang egg production, external parasite ang mas malamang.

May gamot ba sa peste ng manok? Buksan ang sagot

Walang gamot na maibibigay ko po rito, at hindi iyon pagkukulang ng page na ito. Virus ang Newcastle Disease, at prevention ang binibigyang diin ng leaflet ng DA-ATI sa pamamagitan ng vaccination, hindi lunas para sa flock na tinamaan na. Walang dose, walang dilution at walang volume sa buong leaflet. Ganito lang ang sinasabi nito: sundin ang tamang pamamaraan sa pagbabakuna, at kumunsulta sa pinakamalapit na veterinarian para sa schedule. Isang numero lang ang ibinibigay ng document na kaya mong gamitin ngayon, at hindi iyon gamot. Sodium hypochlorite o house bleach po iyon bilang disinfectant sa kulungan, isang bahagi sa apat na bahagi ng tubig.

Kailangan ko bang mag-report kung may biglang namatay na manok? Buksan ang sagot

Oo po, at hindi mo kailangang malaman muna kung anong sakit iyon. Nasa section 8.2 ng BAI Memorandum Circular No. 30, series of 2024 ang trigger, at ganito ito nakasulat: any unusual clustering of similar symptoms or more than the perceived mortalities and morbidities that are yet unknown in origin shall also be considered notifiable. Walang pangalan ng sakit doon at walang bilang. Nakalista naman ang Newcastle Disease sa section 5.5.5 ng parehong circular bilang isa sa limang priority animal disease sa ilalim ng Aves, at 24 na oras ang ibinibigay ng section 4.1.3 sa isang notifiable disease. Sa Veterinary, Agriculturist o Health Office ng LGU ninyo, sa DA Regional Field Office, o sa BAI mismo napupunta ang report ayon sa section 8.3.

Paano ko malalaman kung hanip o kuto ang peste at hindi sakit? Buksan ang sagot

Sa oras ng pagtingin, at ito ang bahaging madalas nilalaktawan. Nocturnal feeder ang poultry red mite at sa araw ito nagtatago, at ganito ang pagkakasulat ng MSD Veterinary Manual kung saan: under bird droppings, on roosts, in nest boxes, and in cracks and crevices of the chicken house. Kaya kung sa umaga mo hinawakan ang ibon at wala kang nakita, hindi pa sagot iyon. Sa roost at sa nest box ka tumingin pagkagat ng dilim, may flashlight. Sa ibon mismo naman nakatira ang northern fowl mite at ang kuto, at sa balahibo malapit sa vent at sa ilalim ng pakpak sila hinahanap.