Paano Pumili ng Inahin at Tandang

Sa dulo ng cycle, dalawa ang desisyon: kung alin ang ibebenta at kung alin ang itatabi. Presyo ang sagot sa una. Sa pangalawa, apat na Philippine dokumento ang may masasabi at hindi sila magkakasundo. Naiwang bukas ang tanong na iyon sa pag-aalaga ng native na manok.

Magkaiba ang pinatitingnan ng DA sa inahin at sa tandang

Walong pahina ang primer ng DA Regional Field Office 3 na “Pag-aalaga ng native na manok”, nakasulat sa Tagalog, at dalawang magkaibang listahan ang laman nito.

Pisikal lahat ang sa inahin. Malaking palong na namumula at makinis. Maputla ang paligid ng mata at tuka. Malambot at makinis na wattle. Vent na malaki, bilog, mamasa-masa at mamutla-mutla. Balakang na malambot at may distansiya. Malusog, aktibo, makintab ang pakpak. Ang manok na nasa harap mo ang tinitingnan mo.

Isang pangungusap lang ang tungkol sa tandang, at hindi ito tungkol sa katawan niya.

Sinipi

Sa pagpili naman ng tandang, pumili ng tandang na nagmula sa kawan ng mabilis lumaki.

Kawan ang tinutukoy doon. Hindi ang tandang. Family selection ang tawag doon sa breeding: ang record ng mga kapatid at ng parent stock ang pinipili mo. Iyon din ang paraang ginamit sa Ubay Stock Farm sa Bohol nang buuin ang tanging published na Philippine genetic parameters para sa native chicken.

Walang petsa sa mismong dokumento. Enero 2016 ang ginawa ang PDF file, kaya hindi po ito bagong sulat.

Halos wala kang matutunan sa bigat ng tandang sa day 120

Isang Philippine journal paper lang ang sumukat kung gaano kalaki ang naipapasa ng magulang sa anak sa native chicken. Nombrefia et al. (2023), sa Philippine Journal of Veterinary and Animal Sciences, tatlong henerasyon ng Boholano sa Ubay Stock Farm sa Lomangog, Ubay, Bohol. 12 families para sa growth traits, 60 inahin at 12 tandang, at 240 inahin para sa reproductive traits. Pare-parehong management, bakunado laban sa Newcastle Disease.

Heritability o h2 ang sinukat nila: kung gaano kalaki sa variation ng body weight ang dala ng genes at naipapasa sa susunod na henerasyon. Mataas ang h2, umuusad ang flock kapag pumili ka. Mababa ang h2, halos hindi umuusad.

Diagonal ng Table 2 ng paper ang heritability. Walang nailathalang standard error para sa kahit anong body weight; sa fertility at hatchability lang may nakalathala. Banda ng paper: below 0.10 low, 0.10 hanggang 0.30 moderate, above 0.30 high.

Walang isa man sa siyam na iyon ang umabot sa sariling banda ng paper para sa high.

Basahin mo ang dalawang dulo ng body weight sa Table 2. 0.28 sa day 1 at 0.05 sa day 120: 5.6 na beses ang layo. Sa buong table, ang harvest age ang pinakamahinang edad na puwedeng tingnan, at doon mismo nakatutok ang payo ng halos lahat ng guide sa Tagalog.

Dalawang trait lang ang may nailathalang standard error sa Table 3. Fertility sa 0.07 ± 0.07 at hatchability sa 0.03 ± 0.03. Kasinlaki ng estimate ang error sa dalawa, kaya sa dataset na iyon, hindi masasabing iba sa zero ang heritability ng fertility at ng hatchability. Hindi po ibig sabihin niyan na 7% heritable ang fertility. Ibig sabihin, walang nasukat.

Ang inahin na maganda ang hatch rate ngayong taon, walang matibay na evidence na maipapasa niya iyon. Sa handling at storage ng itlog hahanapin ang susunod na improvement doon, hindi sa pagpili ng manok.

Sa day 100 makikita mo na ang mangyayari sa day 120

Nasa iisang table ng parehong paper ang heritability at ang genetic correlation, at magkaibang bagay sila. Ang h2, kung gaano kalinaw ang signal. Ang correlation, kung saan ito tumuturo.

0.84 sa pagitan ng day 100 at day 120. Halos magkapatong ang genes na kumikilos sa dalawang edad. Kung tumitimbang ka para sa pagpili, hindi mo kailangang abutin ang day 120 bago makuha ang ranking.

0.10 lang sa pagitan ng day 1 at day 120. Ganito mismo ang paliwanag ng mga may-akda: “genes which control the growth of chicks at the start (BW1) and at BW120 are somewhat different.” Kaya kahit 0.28 ang h2 sa day 1, hindi ito paanyaya na piliin mo ang pinakamabigat na sisiw. Malinaw ang signal sa edad na iyon, at ibang bagay ang itinuturo nito.

Negatibo naman ang dalawa pa. Nasa -0.70 ang day-75 body weight laban sa egg weight, at nasa -0.56 ang egg weight laban sa fertility. Kapag mabigat na manok ang hinahabol mo, kumakalaban ang egg weight. Kapag malaking egg weight naman, kumakalaban ang fertility. Walang manok na panalo sa tatlo.

1 tandang kada 5 inahin ang tinatakbo ng dalawang programme

Sa S&T model farm ng Capiz State University sa Dumarao, Capiz, Darag mula sa WVSU stock, ganito ang nakasulat sa Table 1.0: “Ratio of 5 hens : 1 Rooster”. Sa range management row, “Stocking Density: 10 heads : 10 square meters. Ratio 5:1”. CAPSU Research Journal, Enero hanggang Hunyo 2018, PCAARRD ang pondo. Ang practice na pinalitan nito sa mga magsasaka roon: “Darag Native Chickens Raised in one group, unclassified”. Walang pagpili.

Ganoon din sa kabilang dulo ng bansa. Anim na family sa Ubay Stock Farm na tig-5:1 female to male sa 5 square meter, at anim pa na pareho ang ratio sa 10 square meter. Dalawang programme, dalawang linya, dalawang rehiyon, iisang ratio.

Anim na manok iyon sa isang breeding group. Sa PNS/BAFS 262:2018 section 6.3.1, 6 birds/m2 ang pinapayagang indoor density para sa native type chicken, kaya isang metro kuwadrado ang isang 1:5 na grupo sa loob.

Walang cock-to-hen ratio sa primer ng DA RFO-3, at binasa ang walong pahina. May “1 rooster per 7 to 10 hens” na lumalabas sa search malapit doon, at wala po iyon sa loob. Sa national standard naman, walang breeder flock clause, walang parent stock requirement at walang male-to-female ratio. Paano itinatago at ibinebenta ang manok ang sinasagot nito. Paano ito pinaparami, tahimik ito.

Sa espasyo naman, hindi magkasundo ang dalawa: 1 hanggang 2 m2 kada manok ang DA RFO-3 para sa breeding stock, laban sa mga 0.167 m2 ng PNS 262 sa loob.

2.11 na inahin kada tandang ang aktuwal sa 108 bakuran sa Palawan

108 raiser ang sinurvey nina Lopez et al. (2014) sa Palawan, random sampling, structured questionnaire, inilathala rin sa PJVAS. 16.27 ± 13.09 taon ang average na tagal nilang nag-aalaga. Hindi baguhan ang sinurvey.

Source: Lopez et al. (2014), Table 2, binasa noong 22 Agosto 2026.

2.11 na inahin kada tandang iyon, at nakasulat mismo sa paper ang ratio bilang 1:2.11. Sa 5:1 ng CapSU, 2.37 na beses ang dami ng tandang na binubuhay ng karaniwang bakuran. Kumakain po ang bawat isa sa sobra, at walang naidadagdag na fertility.

Iba naman ang benchmark na sinipi ng paper na iyon, galing sa FAO (2012): 10 hanggang 30 male kada 100 hanggang 300 female, mas malapit sa 1:10.

Sa pagpili naman, 74.1% ng mga sumagot ang may pagpili talaga, para sa breeder at para sa kakatayin. Body size at conformation ang batayan, at 68.4% ang mas gusto ang malaking katawan. 68.4% din ang pumipili base sa plumage pattern at barred ang paborito, at may dahilan iyon na wala sa produksyon: may halaga sa mga mangingisda ang saddle feather.

98.2% naman ang hindi nagpapares ng tandang at inahin. Random natural mating, at sa salita ng paper, “roosters have the freehand to mate with the hens.” Kaya kahit gaano kaingat ang pagpili mo ng inahin, kung tatlong tandang ang nasa bakuran, hindi mo alam kung sino ang ama.

Kalahati ng clutch ang umaabot sa weaning

Table 5 ng parehong paper ang pinagmulan ng sumusunod, at sinasabi ko kung alin dahil magkaiba ang abstract at ang Table 5 sa dalawang figure.

Source: Lopez et al. (2014), Table 5, binasa noong 22 Agosto 2026.

52.50% ng clutch ang umaabot sa weaning. Iyon ang tunay na denominator ng buong desisyon sa pagpili, at hindi ang egg count. Sakit at predation ang pinakamadalas na dahilan ng pagkamatay ng sisiw ayon sa mga sumagot.

Tingnan mo rin kung gaano kalapad ang bawat row. 50 hanggang 100% ang hatchability, 33 hanggang 100% ang liveability. Isang draw ang isang clutch sa loob ng napakalapad na range, at doon nagmumula ang tuksong palitan ang inahin pagkatapos ng isang masamang pisa.

Ang kinakatay: 12.35 ± 10.58 na manok kada taon kada bakuran, at grower ang 7.07 doon. 2.98 lang ang inahin at 2.45 ang tandang. Mas mahalaga sa kanila ang inahin dahil siya ang nangingitlog at nagpipisa, at dispensable ang grower dahil wala pa siyang naitatatag na performance.

Ang peso sa kabilang dulo ng bawat pinanatili

Kada inahin na itinabi mo, may hindi mong naibenta. ₱223.95 per kilo liveweight ang native sa farmgate noong Hunyo 2026, at ₱164.82 ang isang Boholano sa day 120 sa presyong iyon.

₱8.61 per piece ang native egg sa farmgate sa parehong buwan, at Hunyo ang pinakahuling buwang may value sa dalawang seryeng iyon. Sa unang taon pa lang ng pangingitlog, mas malaki na ang itlog kaysa sa katawan sa dalawang linya.

Per line na po ang fertility sa PAB-IS ng DOST-PCAARRD at hindi na iisang range: 81 hanggang 83% ang Darag at ang ZamPen, 69% ang Camarines, 63% ang Boholano. Isang overall statement lang ang hatchability, 70 hanggang 77%, at hindi hinati per line. Nasa bakit hindi nangingitlog ang manok ang egg count kada line.

Ipatong mo ang fertility at hatchability sa egg count. 27.34 hanggang 30.08 na sisiw kada taon ang isang Boholano na inahin. 62.37 hanggang 70.30 ang Darag. Mahigit doble, at sa sisiw iyon lumalabas at hindi lang sa itlog.

Potential po iyan at hindi sukat. Sa bakuran sa Palawan, 5.68 lang ang sisiw na umabot sa weaning kada clutch. Kung sarili mong pinipisa ang itlog, may kalkulador ng pagpapapisa dito, at 5 hanggang 7 araw lang ang imbakan ng hatching eggs bago i-set ayon sa DA RFO-3.

Walang Philippine source kung kailan papalitan ang tandang

May isang tanong dito na wala akong maibibigay na sagot. Gaano kadalas dapat palitan ang tandang.

Wala sa primer ng DA RFO-3. Wala sa PNS/BAFS 262:2018. Wala sa PAB-IS. Wala sa ulat ng CapSU. Wala sa dalawang PJVAS paper. Hindi ko po ito huhulaan.

Ang pinakamalapit na Philippine statement, galing sa Boholano paper: “The calculated low heritability (0.07) for fertility… indicates that genetic variability is already narrow.” Tungkol iyon sa isang closed programme flock na may record keeping, at hindi sa bakuran. Sa Palawan paper, walang record keeping ang mga raiser at inirerekomenda ng mga may-akda na magkaroon, para masubaybayan ang inbreeding o genetic dilution.

Walang nailathalang effective population size at walang inbreeding coefficient para sa kahit anong Philippine flock. Wala ring published na presyo ng native breeder stock o ng native na sisiw. Nakatala iyan bilang G-16 sa talaan ng mga kulang.

Apat na mali sa pagpili, at ang kapalit ng bawat isa

1. Ang mali: Pinipili ang pinakamalaking tandang sa harvest age.

   Ito ang gawin: Tingnan kung saang kawan siya nanggaling at kung gaano kabilis lumaki ang magkakapatid niya.

   0.05 ang h2 ng body weight sa day 120 at 0.28 sa day 1. Sa buong table ng PJVAS Boholano paper, harvest age ang pinakamahinang edad na puwedeng tingnan.

2. Ang mali: Tatlo o apat na tandang sa isang bakuran na 20 manok.

   Ito ang gawin: Isang tandang kada 5 inahin, at ibenta o katayin ang sobra bago pa sila kumain ng isa pang buwan.

   5:1 ang tinatakbo ng CapSU sa Darag at ng Ubay Stock Farm sa Boholano. Nasa 2.37 na beses niyan ang aktuwal sa Palawan, at 98.2% ng bakuran doon ang hindi nagpapares, kaya hindi rin nila alam kung sino ang ama.

3. Ang mali: Pinipili ang breeder na inahin base sa egg size niya.

   Ito ang gawin: Piliin siya sa egg count at sa consistency ng pangingitlog, hindi sa egg size.

   Nasa -0.56 ang genetic correlation ng egg weight at fertility sa parehong paper, at -0.70 naman ang day-75 body weight laban sa egg weight. Kapag egg size ang hinabol mo, may kapalit.

4. Ang mali: Pinipili ang tandang dahil sa kulay at sa plumage pattern niya.

   Ito ang gawin: Malinaw na desisyon iyon kung feathers ang binebenta mo, pero huwag mo itong ituring na desisyon sa produksyon.

   Ganoon ang ginagawa ng 68.4% ng bakuran sa Palawan, at barred ang paborito dahil may halaga sa mangingisda ang saddle feather. Totoong dahilan iyon, at wala itong kinalaman sa bigat o sa itlog.

Limang henerasyon ang binibilang ng PNS 262

Ganito tinutukoy ng PNS/BAFS 262:2018 ang native type chicken sa clause 3.6: mga manok sa isang geographical location na nagkaroon ng sariling physical characteristics, behavior at product attributes na akma sa lokal na kapaligiran, at “products of selection with no infusion of exotic breeds for at least five (5) generations.”

Basahin mo ulit ang huling bahagi. Hindi hitsura ang panukat. Selection history. Kung anong tandang ang pinanatili mo ngayong season, bahagi iyon ng kahulugan ng native sa ilalim ng national standard.

Walong linya ang pinangalanan ng standard sa clause 6.1: Paraoakan, Banaba, Darag, Joloanon, Camarines, Bolinao, Boholano, Zampen. Anim ang pinangalanan ng primer ng DA RFO-3. Apat ang may nailathalang production data sa PAB-IS. Tatlong Philippine government source, tatlong magkaibang listahan. Kung Banaba o Paraoakan ang manok mo, kinikilala ito ng standard at walang published na production figure para dito.

Kaya heto ang natitirang tanong. Alin sa walo ang nasa bakuran mo, at ilang henerasyon na itong walang pumasok na exotic? Walang nakasulat sa PNS 262 kung paano ito sasagutin ng isang backyard keeper, at wala rin sa primer ng DA. Limang henerasyon ang inilagay ng standard sa kahulugan ng native, at wala pang dokumento sa Pilipinas na nagsasabi kung paano ito bibilangin sa isang bakuran.

Mga tanong na totoong tinatanong

Ilang inahin ang kaya ng isang tandang?

Dalawang institutional programme sa Pilipinas ang naglathala ng ratio na aktuwal nilang tinatakbo, at pareho sila sa 1 tandang kada 5 inahin: ang S&T model farm ng Capiz State University sa Dumarao, Capiz para sa Darag, at ang breeding families sa Ubay Stock Farm sa Bohol para sa Boholano. Iba ang benchmark ng FAO na sinipi sa loob ng isang Philippine paper, mga 10 hanggang 30 male kada 100 hanggang 300 female, o mga 1:10. Sa totoong bakuran naman, 1:2.11 ang nasukat sa 108 raiser sa Palawan, ibig sabihin mas marami silang binubuhay na tandang kaysa sa kailangan ng alinman sa dalawang figure.

Paano pumili ng tandang na pang-breeding? Buksan ang sagot

Ayon sa Tagalog primer ng DA Regional Field Office 3, pumili ng tandang na nagmula sa kawan ng mabilis lumaki, hindi ang tandang na siya mismo ang pinakamalaki. May sinusuportahan iyon na numero. Sa tanging Philippine genetic study ng native chicken, ang heritability ng body weight sa day 120 ay 0.05 lamang, samantalang 0.28 sa day 1 at 0.19 sa day 21. Ibig sabihin, ang sariling bigat ng isang cockerel sa harvest age ang pinakamahinang senyales sa buong table tungkol sa ipapasa niya sa mga anak niya.

Ano ang tinitingnan sa magandang inahin ng native na manok? Buksan ang sagot

Pisikal ang listahan ng DA Regional Field Office 3: malaking palong na namumula at makinis, maputlang paligid ng mata at tuka, malambot at makinis na wattle, vent na malaki at bilog at mamasa-masa, balakang na malambot at may distansiya, at manok na malusog, aktibo at makintab ang pakpak. Isang bagay ang hindi nito naaabot. Sa Boholano genetic study, 0.07 ± 0.07 ang heritability ng fertility at 0.03 ± 0.03 ang hatchability, kasinlaki ng estimate ang error, kaya hindi masasabing iba ang mga ito sa zero. Kung maganda ang hatch rate ng isang inahin ngayong taon, walang matibay na evidence na maipapasa niya iyon sa mga anak niya.

Gaano kadalas dapat palitan ang tandang sa bakuran? Buksan ang sagot

Walang Philippine source na nagsasabi ng interval. Wala sa Tagalog primer ng DA Regional Field Office 3, wala sa PNS/BAFS 262:2018, wala sa breed information system ng DOST-PCAARRD, wala sa ulat ng Capiz State University, at wala sa dalawang PJVAS paper sa native chicken. Wala ring nailathalang effective population size o inbreeding coefficient para sa kahit anong Philippine flock. Ang tanging kaugnay na rekomendasyon mula sa isang Philippine paper ay ang record keeping, para masubaybayan ang inbreeding o genetic dilution.

Ilang sisiw ang makukuha sa isang native na inahin sa isang taon? Buksan ang sagot

Sa published figures ng DOST-PCAARRD, 62 itlog kada taon ang Boholano sa 63% fertility, at 110 itlog ang Darag sa 81 hanggang 83% fertility. Isang overall na 70 hanggang 77% ang hatchability para sa lahat ng line. Ipatong mo iyon at lalabas na 27.34 hanggang 30.08 na sisiw kada taon ang Boholano at 62.37 hanggang 70.30 ang Darag. Potential po iyan at hindi measurement. Sa 108 bakuran na sinurvey sa Palawan, 10.82 na itlog ang karaniwang clutch at 5.68 na sisiw lang ang umaabot sa weaning.