Mga Lahi ng Native na Manok sa Pilipinas

Kaya ganito po ang hugis ng desisyon. Hindi ito pagpili ng best breed sa walong lahi, dahil hindi sila na-measure sa iisang paraan. Pagpili ito ng trait na may published evidence sa likod, at estimate ang lahat ng natitira.

Ang buong talahanayan, kasama ang mga walang laman na cell

Ito ang listahan ng na-measure kada breed line, at maikli po ito.

Tatlong bagay ang dapat mapansin bago pumili ng row sa table na iyan.

Una, walang single source. Apat na breed line lang ang saklaw ng breed information system ng DOST-PCAARRD, binasa noong 22 Agosto 2026, at peer reviewed journal paper ang natitira. Iba-iba ang age at market, ang sample size at ang management system sa bawat isa, kaya hindi po ito isang controlled comparison.

Pangalawa, magkaiba ang laman ng egg column. Measured sa research station ang 110 ng Darag at ang 8.93 kada buwan ng Bolinao. Recalled lang ng 96 na raiser sa Palawan ang 20 hanggang 50 ng Paraoakan, at malinaw na sinabi ng paper mismo na survey recall ito at hindi measurement.

Pangatlo, wala pong days to market column. Walang Philippine source na nag-publish niyon para sa kahit aling native line, kaya hindi ito nawawala dahil sa kakulangan ng research ng pahinang ito.

Kung itlog ang habol, Darag ang sagot at malinaw ito

48 itlog kada taon ang layo ng highest sa lowest sa apat na government documented line. 110 ang Darag, 105 ang ZamPen, 62 ang Camarines at 62 ang Boholano (PCAARRD). Halos doble. Ito lang po ang trait na may clear winner sa buong pahinang ito.

Dalawang detalye ang nagpapaliit ng gap na iyan sa totoong bakuran. Mas mabigat ang egg weight ng ZamPen, 43.6 g laban sa 41.36 g ng Darag, kaya mas malapit sila kapag total egg mass ang binibilang at hindi bilang ng piraso. At 20 hanggang 22 weeks ang age at first egg para sa apat na line nang sabay, iisang range, walang breakdown kada breed.

May pangatlong detalye na bihirang banggitin. Sa project report ng DOST-PCAARRD noong 16 Pebrero 2023, tumaas ng 10.26% ang egg number ng ZamPen matapos ang breeding project at umatras naman ang age at first egg mula 22.3 weeks papuntang 24 weeks. Mas maraming itlog, mas mahabang hintay bago ang una. Isang trade off po iyon at hindi libre.

₱8.61 kada piraso ang native egg sa farmgate noong Hunyo 2026 ayon sa PSA household survey. Iisang price series iyon para sa itlog ng lahat ng breed line, kaya ang 48 na itlog ang buong difference at walang price premium sa itaas nito. Nasa ilang itlog kada manok sa isang buwan ang monthly na bersiyon ng kuwentang ito.

Kung karne ang habol, dalawang linya lang ang may ebidensiya

Dalawang Philippine paper lang ang may measured adult weight ng native chicken, at wala sa apat na PCAARRD line ang alinman sa dalawa.

Tuquero (2026) sa The Palawan Scientist 18(1):216-228: 2.3 kg ang Paraoakan na tandang at 1.67 kg ang inahin, sinukat sa pitong munisipalidad sa Palawan. Austral et al. (2022) sa Journal of Biodiversity and Environmental Sciences 21(5):72-78: 1.9 kg ang Caraga black na tandang at 1,350 g ang inahin sa edad na 12 buwan, mula sa 40 manok sa Caraga State University.

0.4 kg lang ang gap ng dalawang tandang na iyon. Tandaan po ang figure na iyan, dahil babalikan natin sa susunod na section.

Isa lang ang may published growth curve, ang Boholano, at nasa pag-aalaga ng native na manok ang buong cycle na binuo sa paligid nito: 735.96 g sa day 120, mula sa 809 birds sa Ubay Stock Farm (Nombrefia et al. 2023). 614.04 g ang layo niyan sa 1,350 g na Caraga black na inahin, at hindi po ito breed comparison. Day 120 laban sa 12 buwan, semi confinement laban sa organic system na may forage. Dalawang record na magkalayo ang age at ang management, at iyon mismo ang punto: walang dalawang native line sa bansa na na-measure sa parehong protocol.

Mas malaki ang galaw sa loob ng iisang uri kaysa sa pagitan ng dalawang pangalan

Ito ang bahaging hindi ko nakitang naisulat kahit saan, at ito rin ang pinakamalaking reason para huwag masyadong pagtuunan ang breed name.

Sinukat nina Clapano et al. (2022) ang 172 mottled native chicken, 141 hens at 31 roosters, sa anim na probinsiya ng Davao Region. Iisang type ng native chicken, iisang region, at ganito ang lumabas sa Table 3 nila.

0.7 kg ang layo ng heaviest na rooster sa lightest, at 32.1% naman ang spread sa panig ng hens. Ilagay po ninyo iyan sa tabi ng 0.4 kg na gap ng Paraoakan at ng Caraga black sa itaas.

Mas malaki ang variation sa loob ng iisang type ng bakuran na manok, sa iisang region, kaysa sa buong difference ng dalawang named line na may measured weight. Sabi mismo ng paper, significantly different ang body weight ng roosters sa pagitan ng provinces sa 5% level, gamit ang Tukey test.

Hindi ko sasabihing walang halaga ang genetics. Ang sinasabi ko, ang pinakamalaking measured spread para sa Philippine native chicken ay hindi galing sa breed name kundi sa location. Feeding, klima, stock at kung gaano kaluwag ang range ang naiiwang explanation, at wala sa apat na factor na iyon ang nakasulat sa pangalan ng manok. Nasa pakain sa native na manok na hindi puro feeds ang panig ng feeding, at nasa paano pumili ng inahin at tandang naman ang panig ng breeder stock.

Iisang presyo ang lahat ng lahi

Walang single series sa buong archive na naghihiwalay ng Darag sa Boholano sa kung anong manok ang napulot ng viajero sa bakuran.

₱223.95 kada kilo liveweight ang native sa farmgate noong Hunyo 2026. ₱292.47 kada kilo naman ang live at ₱341.74 ang dressed sa retail noong Hulyo 2026. Iisang figure kada market level, walang breakdown kada breed. Sa NATIVE o IMPROVED humihinto ang classification ng PSA.

Kaya ganito ang praktikal na consequence. Ang breed ay decision tungkol sa timbang at sa itlog, hindi tungkol sa price per kilo. Ang 2.3 kg na manok at ang 1.1 kg na manok, parehong ₱223.95 kada kilo sa gate, kaya ang liveweight mismo ang buong bayad sa pagpili. Nasa native o broiler ang comparison sa kabilang hayop, at nasa saan magandang ibenta ang manok ang usapan sa market level.

Saan talaga makakakuha

Availability ang trait na may pinakamalinaw na evidence, at madalas po itong ang totoong deciding factor.

Wala pong Caraga black at Paraoakan sa listahang iyan, kahit sila ang may measured weight. Dispersal program ang daan sa Caraga black, ayon sa project page nito sa PCAARRD, at sa mga raiser mismo sa Palawan naman ang Paraoakan.

Kung malayo sa inyo ang lahat ng iyan, ang stock na buhay na sa munisipyo ninyo ang mas magandang pipiliin. Mas malaking risk ang walong oras na transport stress kaysa sa benepisyo ng kahit anong line na nasa kabilang bayan lang. At ang table sa itaas mismo ang nagsasabing malaki ang contribution ng location.

Ang pillar nito

Pag-aalaga ng native na manok Basahin ang buong gabay

Ang buong kuwenta ng isang cycle. Ang growth curve, ang farmgate, ang mortality at ang bahaging walang sumusukat, na ang gastos sa feeds.

Ang mga pangalang halos walang laman

Apat na breed name ang lumalabas sa halos bawat listahan at halos walang published data.

Banaba ng Batangas. Isang undergraduate thesis sa UPLB noong 2014 sa 20 manok ang buong record: 408.12 g sa 12 weeks at 3.17 ang cumulative FCR, at abstract lang ang bukas online. Bolinao ng Pangasinan. May walong buwang laying trial sa Abra, 8.93 na itlog kada inahin kada buwan at 41.01% hatchability (Tadeo 2024), at walang timbang. Joloano ng Sulu at ang Bisaya na tawag sa bakuran na manok. Walang breed page dito ang dalawa, dahil walang nakitang Philippine primary source para sa kanila.

May isang exception sa Joloano at kakaiba po ito. Sinukat nina Pamulaklakin et al. (2024) sa The Philippine Agricultural Scientist 107(2) ang semen ng 22 roosters bawat isa sa Banaba, Joloano at Paraoakan. May sperm concentration, may pH na 7.27 para sa Banaba, may motility pagkatapos ng anim na oras. Ang tanging published Philippine measurement sa Joloano ay tungkol sa semen nito, hindi sa meat at hindi sa egg production. Sinasabi po niyan kung saan nakatingin ang research funding, at hindi doon nakatingin ang bumibili ng 20 sisiw.

Kaya kapag may nag-alok sa inyo ng Banaba o Joloano at may binanggit na mature weight, hindi po iyon galing sa Philippine primary source dahil wala pang ganoon. Puwede pa rin itong totoo. Hindi lang ito ma-verify.

Isang bagay na hindi lahi ang sagot

May paniniwalang matibay ang native laban sa sakit at may parte itong totoo, pero may limit ito na dapat malaman bago bumili ng stock.

Sa report ng DOST-PCAARRD noong 3 Hulyo 2017, umaabot sa mga 90% ang mortality ng Newcastle disease sa infected na native flock. Walang breed sa table sa itaas ang may exemption doon, at vaccination pa rin ang sagot at hindi genetics. Sa parehong report, nakasulat na tumaas ang average egg production mula 100 papuntang 120 kada inahin kada taon at mula 20 papuntang 55 head kada inahin kada taon ang slaughter output sa ilalim ng programme. Programme level figure po iyon at hindi figure ng isang breed line, kaya huwag itong itapat sa isang manok na binibili ninyo.

Hindi po ako beterinaryo. Kung may mortality pattern sa flock ninyo, sa LGU veterinarian o sa DA regional office ninyo iyan dinadala, hindi sa breed page.

Ano ang madalas na namamali

1. Ang mali: Pagbasa ng talahanayan ng timbang kada lahi na may laman ang bawat cell.

   Ito ang gawin: Hanapin ang pinagkunan kada row. Dalawang linya lang ang may sinukat na adult weight.

   Nakalista ang body weight bilang isa sa sinusukat ng breed system ng DOST-PCAARRD at wala pong nailathala doon para sa kahit aling linya ng manok.

2. Ang mali: Pagpili ng lahi para sa mas mataas na presyo kada kilo.

   Ito ang gawin: Piliin ito para sa timbang o para sa itlog. Hindi para sa presyo.

   Iisang farmgate at retail series ang inilalathala ng PSA para sa lahat ng native nang sabay. Sa NATIVE o IMPROVED humihinto ang classification.

3. Ang mali: Pagtawag sa Darag na rehistradong lahi.

   Ito ang gawin: Government recognised line po ito na may nailathalang bilang ng itlog, at nakalista pa lang bilang gagawin ang pagpaparehistro.

   Walang breed standard o registry para sa native na manok sa register ng approved Philippine National Standards ng DA-BAFS.

4. Ang mali: Paghahambing ng 735.96 g na Boholano sa 1,350 g na Caraga black bilang laban ng dalawang lahi.

   Ito ang gawin: Sabihin ang edad at ang sistema bago ang bilang. Day 120 ang una, 12 buwan ang pangalawa.

   Walang dalawang native na linya sa bansa ang nasukat sa parehong edad, sa parehong pakain at sa parehong paraan.

5. Ang mali: Pagsasama ng Bisaya o Joloano sa listahan ng may numero.

   Ito ang gawin: Ilagay sila sa listahan ng walang laman, hangga't walang lumalabas.

   Ang tanging nailathalang Philippine measurement sa Joloano ay isang semen characterization sa 22 tandang, at wala itong sinasabi tungkol sa timbang o sa itlog.

Ano ang tinatanong kapag may bibilhin

Tatlong tanong ang kayang sagutin ng seller at hindi ng kahit anong article.

Saan napisa ang manok na ito, at ilang generation na ito sa lugar na iyan. Ano ang kinakain nito ngayon. At ilang buwan na ito. Ang age ang pinakamadalas hindi masagot, at iyon din ang tanging sagot na nagbibigay ng meaning sa liveweight na hawak ninyo sa timbangan.

Ang breed name, mas mababa po ito sa tatlong tanong na iyan sa listahan. Nasa manok mismo ang tatlong sagot na iyan, at nasa bibig lang ng seller ang pangalan.

Isang bagay ang magbabago nito, at isa lang. Kapag inilathala ng DOST-PCAARRD ang morphometric data na sinasabi mismo ng breed system nitong hawak nito, ang body weight kada age kada line, may bagong table na tayong maipapalit sa nasa itaas. Sa ngayon, dalawang journal paper at isang undergraduate thesis ang buong laman ng column na iyon, at wala sa tatlo ang galing sa agency na nagpapatakbo ng breeding programme. Nasa talaan ng mga kulang ang bukas pang bahagi nito.

Paano sipiin ang pahinang ito

May sanggunian po ang bawat numero dito, at nakalagay kung kailan ito binasa. Kung gagamitin ninyo ang isa, ito ang linyang nagsasabi kung saan ito galing.

Isang backyard na tagapag-alaga ng manok. "Mga Lahi ng Native na Manok sa Pilipinas". Manoknomics. Nailathala Agosto 22, 2026. https://manoknomics.com/tl/artikulo/mga-lahi-ng-native-na-manok

I-select ang teksto para makopya.

Mga tanong na totoong tinatanong

Anong lahi ng native na manok ang pinakamabigat?

Sa mga may sinukat na timbang, ang Paraoakan ng Palawan sa 2.3 kg na tandang at 1.67 kg na inahin, base sa phenotypic characterization ni Tuquero noong 2026 sa pitong munisipalidad. Sumusunod ang Caraga black sa 1.9 kg at 1,350 g, mula sa 40 manok sa Caraga State University. Dalawang linya lang po iyan sa buong bansa ang may adult weight na naka-print. Ang apat na linyang dinodokumento ng DOST-PCAARRD, ang Darag, ZamPen, Camarines at Boholano, walang inilathalang timbang kahit isa sa kanila sa kahit anong edad.

Anong lahi ang pinakamaraming itlog? Buksan ang sagot

Darag, sa 110 itlog kada inahin kada taon sa breed information system ng DOST-PCAARRD. ZamPen ang pangalawa sa 105, at 62 lang ang Camarines at Boholano. 48 itlog kada taon ang layo ng pinakamataas sa pinakamababa, halos doble. Iyan po ang tanging trait na malinis na naghihiwalay sa apat na linya, dahil pareho silang walang published na timbang at walang published na days to market. Mas mabigat naman ang itlog ng ZamPen sa 43.6 g kaysa sa 41.36 g ng Darag.

Mahalaga ba talaga kung anong lahi ang bibilhin ko? Buksan ang sagot

Sa presyo, wala pong pinagkaiba. Iisang farmgate series ang inilalathala ng PSA para sa lahat ng native na manok nang sabay, walang hati kada lahi, kaya walang mapapatunayang bayad sa pangalan. Sa timbang naman, mas malaki ang galaw sa loob ng iisang uri kaysa sa pagitan ng dalawang pangalan: 0.7 kg ang layo ng pinakamabigat sa pinakamagaan na tandang ng mottled native sa anim na probinsiya ng Davao, laban sa 0.4 kg lang sa pagitan ng Paraoakan at Caraga black. Ang lugar at ang stock, hindi ang pangalan.

May breed registry ba ang gobyerno para sa native na manok? Buksan ang sagot

Wala pong nakita para sa pahinang ito. Sa register ng approved Philippine National Standards ng DA-BAFS, may standard para sa broiler at layer feeds, free range chicken, hatchery, primal cuts, carcass grading at shell eggs, at walang breed standard o registry para sa native na manok. Sa breed information system naman ng DOST-PCAARRD, apat na linya lang ang saklaw. Kaya naglalarawan lang ng pinagmulan ang salitang lahi dito, hindi po ito registered category, at walang papel na maipapakita ang sinumang nagbebenta.

Saan ako makakakuha ng tunay na Darag o ZamPen? Buksan ang sagot

Sa institutional nucleus flock ng bawat linya. WVSU Darag Center sa La Paz, Iloilo City para sa Darag. WMSU College of Agriculture sa San Ramon, Zamboanga City para sa ZamPen. Bicol University College of Agriculture and Forestry sa Guinobatan, Albay para sa Camarines. DA VII Ubay Stock Farm sa Lomangog, Ubay, Bohol para sa Boholano. Kung malayo po kayo sa apat na lugar na iyan, ang dispersal ng LGU o ang stock na buhay na sa munisipyo ninyo ang mas praktikal, at may dahilan ito na hindi kompromiso.